Jślķus Valsson gigtarlęknir:

ŽVAGSŻRUGIGT.

Žvagsżrugigt (enska: gout, skandinaviska: gigt) er algengur gigtarsjśkdómur, sem hefur veriš žekktur ķ meira en tvö žśsund įr. Til eru frįsagnir af sjśkdómnum frį tķmum Babylon. Hippokrates žekkti til žvagsżrugigtar og ummerki sjśkdómsins hafa fundist ķ ęvafornum beinagrindum. Merkar uppgötvanir voru geršar varšandi sjśkdóminn į 18. og 19. öld. Į vorum tķmum hafa hins vegar oršiš miklar framfarir bęši hvaš varšar greiningu og mešferš sjśkdómsins. Žvagsżrugigt mį ķ raun flokka meš velmegunarsjśkdómum.

Hvaš er žvagsżrugigt?

Žvagsżrugigt getur įtt sér margar orsakir. Žvagsżra er lķfręnt efnasamband,sem myndast ķ lķkamanum viš nišurbrot pśrins, sem er ķ flokki niturbasa t.d. adenins og guanins sem eru meginuppistaša erfšaefnisins DNA og RNA og eru ķ öllum frumum. Pśrķn er žvķ ķ miklu magni ķ kjötmeti, žar sem žaš samanstendur af mörgum frumum. Segja mį, aš žvagsżrugigt sé efnaskiptasjśkdómur sem einkennist af žvķ aš of mikiš magn žvagsżru safnast fyrir ķ lķkamanum. Tilhneigingin til aš framleiša of mikiš eša śtskilja of lķtiš af žvagsżru er ķ mörgum tilvikum arfgeng. Aš auki geta umhverfisžęttir eins og ofįt og ofdrykkja aukiš magn žvagsżru ķ lķkamanum, og sama gegnir um viss lyf, t.d . žvagręsilyf sem notuš eru gegn hjartabilun og hįum blóšžrżstingi.

Žvagsżra getur myndaš kristalla ķ lišamótum og nęsta umhverfi žeirra, og einnig stundum ķ öšrum lķkamshlutum, t. d. ķ brjóskinu į eyrunum og ķ hśšinni sérstaklega į fingrum og tįm. Eitt af markmišum mešferšar viš žvagsżrugigt er aš hindra upphlešslu kristalla og aš losa lķkamann viš žį, ef žeir hafa nįš aš myndast. Meš nśtķma lyfjamešferš er žetta vel gerlegt, jafnvel ķ svęsnum tilfellum. Aušvelt er aš męla žvagsżru ķ lķkamanum meš blóšprufu, og į sama hįtt mį meta įrangur mešferšar viš žvagsżrugigt. Meš blóšprufum er einnig hęgt aš sżna fram į, aš vissir heilbrigšir einstaklingar, einkum nįnir ęttingjar žvagsżrugigtarsjśklinga, ganga įrum saman jafnvel ęvilangt meš ofurmagn žvagsżru ķ lķkamanum įn žess aš vita af žvķ og įn žess aš fį žvagsżrugigtarkast.

Žvagsżrugigt var fyrsti gigtarsjśkdómurinn, sem hęgt er aš lękna (bęla nišur) ķ eitt skipti fyrir öll meš nśtķma lęknisrįšum og fyrirbyggja žannig lišaskemmdir (lišagigt), sem oft fylgdi ķ kjölfar endurtekinna žvagsżrugigtarkasta.

Almenn atriði:

l ) Žvagsżrugigt er arfgeng, en umhverfisžęttir skipta einnig mįli.

2) Žvagsżrugigt stafar af ofurmagni žvagsżru ķ lķkamanum.

3) Endurtekin žvagsżrugigtarköst geta skemmt liši og valdiš langvar- andi lišagigt .

4) Meš nśtķma mešferš mį fyrirbyggja langvarandi žvagsżrugigt.

 

 

Žvagsżrugigtarkast.

Óžarft er aš lżsa žvagsżrugigtarkasti fyrir žeim, sem hefur kynnst žvķ af eigin raun, žvķ fįir kvillar sem hrjį mannkyniš eru sįrsaukafyllri. Stóra tįin sem veršur rauš, žrśtin og helaum um mišbik nętur, er vel žekkt fyrirbęri. Oft gleymist hins vegar, aš žvagsżrugigt getur einnig lagst į ašra liši lķkamans, t. d. hné, olnboga og ślnliši. Įverki į lišamót getur hrundiš af staš žvagsżrugigtarkasti. Žreyta, įhyggjur og lasleiki geta einnig komiš af staš kasti. Stundum getur lķtilfjörleg ašgerš, jafnvel tanndrįttur, komiš af staš kasti nokkrum dögum sķšar. Tķmabundiš ofįt og/eša ofdrykkja geta einnig valdiš kasti hjį fólki meš hįa žvagsżru ķ blóšinu.

Žvagsżrugigtarkast - samantekt:

l ) lįttu žér alltaf detta žvagsżrugigt ķ hug, ef lišur veršur óešlilega bólginn eftir lķtils hįttar įverka.
2) jafnvel smįvęgileg röskun į jafnvęgi lķkamans getur hrundiš af staš kasti.
3) vertu alltaf į varšbergi gegn einkennum byrjandi kasts, žar eš žvķ fyrr sem mešferš er hafin, žeim mun betra. Gigtin getur lķka herjaš į heldri konur!

 

 

Fyrstu žvagsżrugigtarköstin valda yfirleitt ekki varanlegum lišskemmdum, og žś mįtt žvķ reikna meš fullum bata eftir aš kastinu lżkur. Margendurtekin köst ķ sama lišnum valda hins vegar verulegri žvagsżruśtfellingu og skemmdum. Ķ vęgum tilfellum eru köstin žó oft žaš strjįl, aš varanlegar skemmdir koma seint eša ekki fram.

Mešferš žvagsżrugigtar:

1) Mataręši: Ķ mörgum fęšutegundum er aš finna lķfręnt efnasamband, sem kallast pśrķn. Lķkaminn breytir žessu efni ķ žvagsżru, og er fólki meš žvagsżrugigt žvķ rįšlegt aš foršast pśrin-rķka fęšu. Af algengum pśrķnrķkum réttum mį nefna allan innmat svo sem lifur, nżru, hjörtu, slįtur svo og önnur matvęli svo sem kjöt og kjötsósur, fuglakjöt, fisk og fiskhrogn, sardķnur og sķld. Skynsamlegt er aš foršast žessa rétti eftir žvķ sem unnt er, og gęta hófs ķ neyslu eggjahvķturķkrar fęšu, t.d. kjöts. Hafa ber žó ķ huga, aš viss lyf sem draga śr myndun žvagsżru ķ lķkamanum minnkar verulega žörfina fyrir strangt mataręši. Strangur megrunarkśr getur jafnvel valdiš žvagsżrugigtarkasti. Į hinn bóginn er feitu fólki žó rįšlegt aš grenna sig, žvķ sterk tengsl eru milli offitu og ofurmagns žvagsżru ķ blóši. Rįšlegt er aš drekka mikinn vökva, žvķ žaš flżtir fyrir śtskilnaši žvagsżrunnar śr lķkamanum. Einnig er óhętt aš borša alla įvexti, ber, flest allt gręnmeti, kartöflur, hveitiafuršir, hveitibrauš, mjólk og sśrmjólk, rjóma, smjör, smjörlķki, olķur, ost, mysing, egg, hrķsgrjón, kavķar, hnetur og krydd. Gręnmeti og įvextir innihalda tiltölulega mikinn vökva og gera žvagiš alkaliskt (basķskt) en žaš flżtir fyrir śtskilnaši žvagsżrunnar um nżrun. Óhętt er aš neyta eftirfarandi fęšutegunda en ķ hófi!: Baunir, ertur, spķnat, aspargus, sveppir, rśgmjöl, korn og hafrar, bjór, kaffi, te og sśkkulaši. Žvagsżrugigtarkast: Bólginn žumalfingur meš gigtarhnśt

2) Įfengi: Įfengisdrykkja veldur ekki žvagsżrugigt ein og sér, en ef žś įtt vanda til žvagsżrugigtar, getur drykkjutśr hrundiš af staš kasti. Žetta er žó einstaklingsbundiš, og margir lęra innan tķšar af reynslu aš foršast vissar įfengistegundir. Almennt mį segja, aš portvķn og raušvķn séu verst, en kampavķn, bjór og sherrż fara einnig illa ķ suma. Brennd vķn eins og vodka, gin og viskķ valda mun sķšur žvagsżrugigtarköstum en įšurnefndar įfengistegundir.

Stašbundin mešferš viš žvagsżrugigtarkasti hrekkur oftast skammt.

Aš jafnaši žarf žvķ aš grķpa til lyfja, og hér eru tveir flokkar lyfja mikilvęgastir:

1) Lyfjamešferš viš brįšu kasti: Lyf žau, sem eru notuš gegn brįšu kast eru ašallega bólgueyšandi gigtarlyf. Žau gagna žó lķtt ein sér til aš fyrirhyggja žvagsżrugigtarköst eša hindra śtfellingu į žvagsżrukristöllum ķ lišum. Mikilvęgt aš byrja töku žeirra sem fyrst, žegar kast er ķ uppsiglingu, eša helst įšur en kastiš byrjar. Bólgueyšandi lyf mį gefa bęši ķ töflum og ķ sprautuformi.

2) Langtķmamešferš til aš fyrirbyggja köst: Lyf sem draga śr myndun žvagsżru eša auka śtskilnaš hennar um nżrun.Fyrir žį, sem eru sķfellt aš fį žvagsżrugigtarköst og blóšprufur gefa til kynna, aš of mikil žvagsżra sé ķ lķkamanum, getur lęknirinn įkvešiš aš gefa lyf, sem hindra framleišslu žvagsżru ķ eša auka śtskilnaš hennar ķ gegnum nżrun. Žessi lyf veršur aš taka aš stašaldri, bęši ķ köstunum og į milli žeirra. Tilgangur žessarar mešferšar er aš koma ķ veg fyrir ofurmagn žvagsżru ķ lķkamanum og hindra žannig aš žvagsżrukristallar falli śt ķ lišum og annars stašar žar sem žeir geta valdiš tjóni. Žaš lyf sem nś er mest notaš ķ žessum tilgangi kallast allópśrķnól (Apurin). Verkun žess byggist į aš hindra framleišslu žvagsżru ķ lķkamanum. Mikilvęgt er aš gera sér grein fyrir, aš jafnskjótt og töku lyfsins er hętt byrjar žvagsżran aš hlašast upp į nż. Žvķ mį reikna meš, aš žś žurfir aš taka lyfiš ęvilangt.

Allópśrķnól hefur żmsa kosti. Ef žś notar lyfiš minnkar t.d. mjög žörfin fyrir strangt mataręši, og lyf eins og aspirķn sem ķ lįgum skömmtum geta stušlaš aš žvagsżrugigtarkasti, mį žį taka aš vild. Verkun allópśrinóls er sķškomin, og nokkrar vikur og jafnvel mįnušir geta lišiš įšur en žś finnur į žér breytingu til hins betra. Sumir fį jafnvel aukin köst mešan lyfiš er aš minnka žvagsżruna ķ lķkamanum. Žess vegna eru bólgueyšandi gigtarlyf oft gefin meš allópśrinóli fyrstu tvo til žrjį mįnušina til aš fyrirbyggja köst. Smįm saman hętta žó köstin, og ef sżnilegar žvagsżruśtfellingar hafa myndast, t. d. ķ nįgrenni fingurliša, žį geta žęr minnkaš smįm saman og jafnvel horfiš.

Ef allópśrinól bregst, t. d. vegna ofnęmis, mį grķpa til lyfja, sem auka śtskilnaš žvagsżru ķ gegnum nżrun og hindra žannig upphlešslu hennar ķ lķkamanum og um leiš komiš ķ veg fyrir žvagsżrugigtarköst. Hér gildir žaš sama og um allópśrinól: žessi lyf veršur aš taka mjög reglulega og ęvilangt. Mešal lyfja ķ žessum flokki mį nefna próbenesķš.

Lokaorš:

Žvagsżrugigt getur veriš mjög sįrsaukafullur sjśkdómur sem valdiš getur skemmdum ķ lišamótum og jafnvel vķšar. Brįšu köstin mį žó lękna į skömmum tķma, og hęgt er aš koma ķ veg fyrir langvarandi lišagigt af völdum sjśkdómsins ef rétt er aš mįlum stašiš frį upphafi. Sagt er aš žvagsżrugigtarsjśklingar séu greindari en ašrir!

Nokkrir nafnkunnir žvarsżrugigtarsjśklingar: Sir Francis Bacon, William Pitt, Charles Darwin og Bellmann (alls ekki svo slæmur félagsskapur!).

 

© 2000 Jślķus Valsson lęknir, www.rheumaticus.com