Júlíus Valsson giktarlæknir:
Fjölvöðvagigt
(Polymyalgia Rheumatica - PMR)
Risafrumuæðabólga (Temporal
Arteritis)
Meðferð við fjölvöðvagigt.
Tíðni
Fjölvöðvagigt eða polymyalgia rheumatica (PMR), er fremur algengur sjúkdómur hjá fólki yfir fimmtugt. Nýgengi er talið vera 20 - 50 per 100.000 en algengi er talið u.þ.b. 500/100.000. Hér eru þeir einnig taldir með, sem eru orðnir einkennalausir, en þurfa á eftirliti að halda. Ekki er vitað um tíðni sjúkdómsins hér á landi, en engin ástæða er að ætla að hún sé önnur en komið hefur í ljós í rannsóknum erlendis.Hann er heldur algengari hjá konum en körlum.
Orsakir
Orsakirnar eru óþekktar en eins og við flesta aðra giktarsjúkdóma, er hér líklega um að ræða samspil erfða og umhverfis.
Einkenni
Einkennin eru verkir í aðlægum (proximal) vöðvum svo sem í hnakka, herðum, öxlum, upphandleggjum, lendum og lærum. Þessu fylgir í flestum tilfellum mikill stirðleiki, sem oft er verstur á morgnana og eftir kyrrsetur. Einkennin byrja oftast skyndilega en í einstaka tilfellum smám saman. Oftast líða þó ekki nema um 3-4 vikur frá því að einkennin byrja að gera vart við sig og þar til þau ná hámarki. Stundum fylgir þreyta, slen, hósti og jafnvel væg hitahækkun.
Skoðun.
Við læknisskoðun á sjúklingum með fjölvöðvagikt er oftast lítið að finna, sé þeir ekki haldnir öðrum sjúkdómum samtímis. Í einstaka tilfelli getur verið um að ræða vægar liðbólgur. Sumir hafa jafnvel haldið því fram að einkennin stafi frá liðbólgum í stórum liðum, svo sem axlar- og mjaðmaliðum. Þessa tilgátur eru studdar með rannsóknum á liðvökva, með liðspeglunum og athugunum á vefjasýnum og með isotóparannsóknum, sem sýnt hafa bólgubreytingar í liðum hjá þessum sjúklingum. Vefjaathugun á vöðvasýnum leiða hins vegar ekkert óeðlilegt í ljós. Í langflestum tilfellum er ekki hægt að sýna fram á aðra undirliggjandi sjúkdóma, en þess ber þó að gæta, að sjúklingar með aðra giktarsjúkdóma, sýkingar og jafnvel íllkynja sjúkdóma geta verið með einkenni svipuð þeim, sem koma fram við fjölvöðvagikt. Því má bæta við, að hjá eldra fólki byrjar liðagikt gjarnan með vöðvaverkjum, stirðleika og jafnvel hitahækkun.
Risafrumuæðabólga - Temporal Arteritis
Sá sjúkdómur, sem algengast er að komi fyrir samhliða fjölvöðvagikt er Risafrumuæðabólga (Temporal Arteritis, Giant Cell Arteritis). Þetta er bólga í stórum og meðalstórum slagæðum. Algengt er að sjúkdómurinn greinist fyrst í slagæðum á gagnaugum. Bólgan kemur þó fyrir víðar í líkamanum. Þessi sjúkdómur herjar á sömu aldursflokka og fjölvöðvagikt og kynjaskiptingin er svipuð. Margir telja þessa tvo sjúkdóma vera mismunandi einkenni frá sama undirliggjandi sjúkdómi. Aðrir telja, að um tvo óskylda sjúkdóma sé að ræða, sem oft fari saman af einhverjum óþekktum ástæðum. Hver sem orsökin er, þá er þetta mun alvarlegra ástand en fjölvöðvagikt. Ástæðan er sú, að æðabólgan getur valdið blindu á skömmum tíma. Þegar æðarnar hjá þessum sjúklingum eru skoðaðar í smásjá, kemur í ljós, að öll lög þeirra eru undirlögð af bólgufrumum, sem aðallega eru hvít blóðkorn en einnig af risastórum margkjarna frumum, en af þeim dregur sjúkdómurinn nafn sitt. Getur innsta lag æðarinnar bólgnað það mikið að það valdi algjörri lokun og hindri þannig blóðrennsli um æðina. Þetta getur valdið skemmdum á sjóntauginni vegna blóðþurrðar og leitt til blindu. Mikilvægt er því að greina sjúkdóminn nægjanlega snemma svo hægt sé að beita réttri meðferð, sem minnkar á skjótan hátt bólguna í æðinni og hindrar þannig blindu. Líkt og við fjölvöðvagikt geta einkennin komið mjög snögglega en oft hefur sj. verið með einkennin í margar vikur áður en hann leitar til læknis. Algengustu einkennin eru höfuðverkur í gagnaugum og enni, eymsli og bólga á gagnaugum, eymsli í hársverði og verkur við tyggingu í tyggingarvöðvum. Einnig geta fylgt alm. einkenni svo sem hitahækkun, slappleiki og megrun. Eins og fyrr sagði er ekki óalgengt að sjúklingar séu samtímis með fjölvöðvagikt og risafrumuæðabólgu. Rannsóknir. Blóðsökk er í flestum tilfellum mikið hækkað við þessa sjúkdóma, en lækkar við meðferð. Er þessi rannsókn því mikið notuð til greiningar og eftirlits á sjúkdómunum. Meðferð. Í flestum tilfellum er beitt meðferð með sterum, sem eru mjög sterk bólgueyðandi lyf. Hærri steraskammtar eru notaðir við æðabólguna en í öllum tilfellum eru skammtarnir lækkaðir eins fljótt og auðið er og ráða þar ferðinni einkenni sjúklinganna og blóðsökksmælingar.
FARA UPP....